Gelenbevi İsmail Efendi Kimdir

Gelenbevi İsmail Efendi (d. 1730 – ö. 1790?) Türk matematikçi.

Hayatı ve eğitimi
1730 yılında şimdiki Manisa’nın Kırkağaç ilçesine bağlı Gelenbe kasabasında doğan Gelenbevi İsmail Efendi, asıl adı İsmail’dir. Doğduğu Gelenbe kasabasına  nisbetle Gelenbevi adıyla anılmıştır. Daha çok Gelenbevi adıyla ün kazanmıştır. Gelenbevî’nin Dedesi Mahmud Efendi ile babası Mustafa Efendi’nin ilmiyeye mensup ve her ikisinin de Manisa çevresinde müderrislik ve müftülük yapmışlardır.

Önce, kendi çevresindeki bilginlerden ilk bilgilerini almıştır. Daha sonra, İstanbul’a giderek Fâtih Medresesi’nde devrin önemli bilginlerinden dersler aldı ve müderrislik sınavını kazanarak 33 yaşında müderris oldu (1763). Bu yıllarda bilginlerden yararlanarak matematik bilgisini oldukça ilerletti. Bundan sonra kendisini tümüyle ilme verip çalışmalarına devam etti.

1783 huzur derslerine muhatap olarak katıldı, ıslahat hareketlerinden sonra kurulan Sadrazam Halil Hamid Paşa ve Kaptan-ı Derya Cezayirli Hasan Paşa’nın istekleri üzerine, Kasımpaşa’da açılan Mühendishane-i Bahrî-i Hümâyûn ile İstihkâm Mektebi gibi bazı öğretim kurumlarında riyaziye (matematik) öğretmenliği yaptı.

III. Selim devrinde Kâğıthane’de gerçekleştirilen bir bayramlaşma töreninde humbaracıların başarısız atışlar yapmasına çok üzülen dönemin padişahı, istikamet hesaplarını doğru bir şekilde yapacak bir uzmanın bulunmasını emretmiş, bunun üzerine huzura getirilen Gelenbevî toplardaki açı hatalarını ince matematik hesaplarla düzeltti, böylece atışlarda tam isabet kaydedilmesini sağladı. III. Selim bu başarıyı çeşitli hediyelerle ödülendirdi ve Gelenbevî’yi Mora’daki Yenişehir’e (Yenişehr-i Fenâr, Larissâ) kadı tayin etti (1790). Gelenbevî bu görevdeyken devrin şeyhülislâmı Hamîdîzâde Mustafa Efendi’den, hilâl konusunda rü’yetten çok hesaba dayanan görüşlerini ağır bir şekilde eleştiren resmî bir yazı aldı. Bu haksız eleştiri karşısında çok üzülen ve beyin kanaması geçirerek felç olan Gelenbevî kısa bir süre sonra Yenişehir’de vefat etti. Yenişehir’de Bayraklı Camii Kabristanı’ndadır.

Çalışmaları ve Eserleri
Gelenbevi, eski yöntemle problem çözen son Osmanlı matematikçisidir. Türkiye’ye logaritmayı ilk sokan Gelenbevi İsmail Efendi’dir. Bununla ilgili olarak Şerh-i Cedâvili’l-ensâb’ı (Logaritma Şerhi adıyla da bilinir) yazmıştır.

Gelenbevî İsmâil Efendi, aklî ve naklî ilimlerin hemen hepsinde söz sahibi olan ve son dönem Osmanlı ilim anlayışını gelenbevi ismail efendieserleriyle günümüze aktaran önemli şahsiyetlerden biridir. Osmanlı Devleti’nin bütün kurumları ile gerilemeye başladığı bir dönemde yaşamış olmasına rağmen teoriyi pratik alana aktarabilmiş, ilmî gücünü Avrupalılar’a kabul ettirmiş ve ününü devletin sınırları dışına taşırabilmiş çok yönlü bir âlimdir.

Uzmanlık sahası matematik, astronomi ve ilm-i mîkât (namaz vakitlerini belirleme ilmi) ile birlikte mantık, felsefe, münazara, belagat, gramer, kelâm gibi konularda olmak üzere Türkçe ve Arapça olmak üzere 30’dan fazla eser bırakmıştır.